Idris Khan – Untitled (2011)
 
Hoewel Idris Khan (Birmingham, 1978, woont en werkt in Londen) vaak wordt omschreven als fotograaf, kunnen zijn werken nauwelijks als foto’s worden gecategoriseerd. Door het ogenschijnlijk eindeloos over elkaar plaatsen van meestal bestaand fotomateriaal, ontstaan vervaagde beelden die nog het meest lijken op houtskool tekeningen. In de serie every… Bernd & Hilla Becher (2004) bijvoorbeeld, nam Khan de inmiddels klassieke foto’s van het Duitse fotografenpaar als uitgangspunt. In every.. Bernd & Hilla Becher Type Gasholder plaatste hij letterlijk alle beelden van het duo in deze serie over elkaar en presenteert ze als één enkel beeld. Waar het duo poogde de industriële architectuur van Duitsland te documenteren en daarmee van de vergetelheid te redden; creëert Khan een sfumato-achtig beeld (een schildertechniek waarbij door een fijne waas de contouren onscherp blijven en de vormen vervagen) dat juist moeilijk leesbaar is en een melancholisch aura draagt. Het eindresultaat is zowel een hommage als een vandalistische daad.
 
Khan put uit een breed referentiekader: van partituren van Ludwig von Beethoven, schilderijen van Caravaggio, fotografen als Eadweard Muybridge tot hun critici zoals Susan Sontag. Het is het werk van deze iconen, dat hij als uitgangspunt neemt en op zijn typerende wijze verwerkt. Khan blijft niet steken in het citaat maar transformeert deze tot zijn eigen creaties. Het nieuwe beeld lijkt haast te vibreren onder het gewicht van zijn bewerking.
 
Omdat Khan’s foto’s nooit zomaar foto’s zijn, maar de sfeer dragen van een houtskooltekening of pastel, lijkt de stap naar andere media snel gezet. Khan waagde zich aan film, en meer recentelijk in 2010 bij Galerie Victoria Miro in Londen aan driedimensionale werken. Ook in deze sculpturale installaties speelt Khan met iconografische referenties, zoals in Seven Times (2010). De monumentale installatie bestaat uit 144 kubussen van staal die elk gezandstraald zijn met fragmenten uit de Arabische gebeden die vijfmaal per dag worden opgezegd. Elk fragment werd vijf keer uit het materiaal gezandstraald, een bewerking die vergelijkbaar is met Khan’s fotoseries. De samenstelling van Seven Times is ontleend aan de Kaaba, een klassieke stenen structuur die zich in Mekka, Saoedi-Arabië bevindt. Volgens ritueel gebruik dienen de pelgrims zeven maal om de Kaaba te lopen. Terwijl de spirituele kant van het werk lijkt te worden benadrukt door het letterlijk graveren van de gebeden in de stenen, refereert het werk formeel gezien aan 144 Graphite Silence (2005) van de minimalistische kunstenaar Carl Andre.
 
Deze minimalistische associatie is ook zichtbaar in het werk dat Khan voor Lustwarande `11  maakte. Een betonnen muur vormt een baken in de lengte van een van de paden in het park. Het werk refereert aan de Israëlische Westoever muur, een constructie van meer dan 600 km lang, die sinds 2003 door Israël wordt gebouwd langs de ‘groene lijn’, om het grondgebied te scheiden van de Palestijnse Westelijke Jordaanoever. Aan een kant is de wand gezandstraald met de partituur van The Cave (1993) van de minimalistische componist Steve Reich (1936), waarin de wortels van Jodendom, Christendom en Islam met elkaar verbonden worden. Aan de andere kant wordt een deel van het libretto in Engels en Arabisch gezandstraald, waarin Reich zowel Joden als Moslims vraagt wat voor hen de betekenis van Abraham is. Deze verwijzing naar de gelijkheid tussen de grote religies, naar de universele gelijkheid van mensen, laat de in eerste instantie monumentale, gesloten ogende betonnen muur opgaan in de harmonie van De Oude Warande, die in zichzelf het idee van vrijheid symboliseert. Twee vormen van menselijke expressie gaan letterlijk in elkaar op.
 
Laurie Cluitmans
 
Co-productie van fundament foundation, Victoria Miro Gallery, London, Fraenkel Gallery, San Francisco en Yvon Lambert, Paris